De Bruine vuurvlinder (Lycaena tityrus) werd tot voor kort verondersteld uitgestorven te zijn in Vlaanderen. Tot er in 1990 tijdens een JNM kamp een waarneming werd gedaan in Aarschot. Het jaar nadien werd de soort nog gezien in Sint Katelijne Waver en het jaar daarna in Tessenderlo. Daarna werd de soort nog twee maal geobserveerd in Averbode. Sinds 1997 kwamen er geen meldingen van Bruine vuurvlinder meer binnen. En toen dook de soort in 2004 en 2005 terug op in Betekom!

Daarop zochten én vonden vrijwilligers de soort op verschillende plaatsen in de omgeving, o.a. nabij Aarschot en in Baal. Om de verspreiding en toestand van de bruine vuurvlinder beter te begrijpen werd in opdracht van het Agentschap voor Natuur en Bos een studie uitgevoerd door Natuurpunt Studie in samenwerking met de Natuurstudiewerkgroep van Natuurpunt Hagelandse Heuvelstreek, de ongewerveldenwerkgroep van Brakona en vele vrijwilligers.

Uit dit onderzoek weten we dat de soort nog voorkomt op een vijftigtal graslanden in de streek rond Begijnendijk. Dat de bruine vuurvlinder net in deze streek heeft kunnen overleven hoeft geen toeval te wezen. Het is geweten dat te veel stikstof in de waardplanten een negatief effect heeft op de bruine vuurvlinder, wat mogelijk zijn sterke achteruitgang in de rest van Vlaanderen verklaart. De streek rond Begijnendijk heeft een relatief lage stikstofdepositie. Bovendien zijn hier nog heel kleinschalige graslanden en verlaten landbouwgrondjes die extensief worden beheerd.

Het bestudeerde gebied vormt de belangrijkste en mogelijk enige kernpopulatie van de bruine vuurvlinder in Vlaanderen. De dichtheden zijn echter zeer laag, en heel wat van de leefgebieden hebben een onzekere toekomst. Als we de soort in Vlaanderen willen behouden, is dus dringende actie in dit gebied nodig. Want om de soort effectief te kunnen beschermen, is soortgerichte aandacht nodig. In 2008 werd daarom van start gegaan met concrete soortbescherming door het uitvoeren van soortspecifieke maatregelen.

Er werden verschillende samenwerkingsverbanden opgestart tussen de gemeenten, het regionaal landschap RLNH, particulieren, lokale vrijwilligers, ANB en Natuurpunt. Deze samenwerking leidde reeds tot concrete soortbeschermingsmaatregelen op niet minder dan 21,8 ha, zowel binnen als buiten de erkende natuurgebieden (Meetshoven, Papendel, Balenberg). De terreinbeheerders van de natuurgebieden werden met gericht beheersadvies ondersteund. Voor particulieren werd een soortgerichte beheersubsidie ontwikkeld, die reeds leidde tot beheersovereenkomsten voor meer dan 6 ha. Hierbij kregen de particulieren een financiële ondersteuning wanneer ze op graslanden in het projectgebied een bruine vuurvlinder-vriendelijk beheer uitvoeren. En voor de volgende jaren heeft het ANB extra middelen aangekondigd om deze beheerovereenkomsten nog uit te breiden.

Voor een duurzame bescherming van deze soort die zich voor het grootste deel buiten de beschermde natuurgebieden ophoudt, is het ook belangrijk dat een breed weefsel van betrokkenen zijn verantwoordelijkheid opneemt. Daarom werd er naast het onderzoek naar de soort ook veel aandacht besteed aan sensibilisatie van het brede publiek. Zo werd er een infobord geplaatst in het natuurgebied Papendel, verschenen artikels in diverse tijdschriften en kranten, werden informatiebrochures verspreid over de soort en het geschikte beheer. Hoogtepunt was de grote publiekshappening in het natuurgebied Papendel.

Hopelijk kunnen de beschermingsmaatregelen nog toenemen en worden uitgebreid naar de Provincie Antwerpen, want zonder soortgerichte acties en een goede samenwerking is de kans reëel dat de bruine vuurvlinder op korte termijn uitsterft. Maar indien verschillende partners elk op hun manier (blijven) werken aan een meer natuurlijk landschap, krijgt deze zeldzaamheid hopelijk opnieuw weer alle kansen. Er staan alvast weer heel wat nieuwe initiatieven op het programma voor 2009. Op 2 april 2009 werd alvast een samenwerkingsovereenkomst ondertekend, waarin de gemeenten Begijnendijk en Heist-op-den-Berg, de Regionale Landschappen Noord-Hageland en Rivierenland, de provincie Antwerpen, het ANB, Natuurpunt Studie en de Natuurpunt afdelingen Begijnendijk en Heist-op-den-Berg zich engageren om elk binnen hun werkingsveld de vlinder actief mee te gaan beschermen.

Het verslag 'Toestand van de bruine vuurvlinder in Vlaanderen: ecologie, verspreiding en aanzet tot soortbescherming' kan je hier downloaden. Wie zich graag mee wil inzetten voor de bruine vuurvlinder kan een mailtje sturen aan vlinders@natuurpunt.be.